Медициналық экология


1. Экология ғылымының салалары

Орындаған: Акильбекова Алина

2.

Экология ( лат. оіkos – үй, баспана; logos – ілім) – жеке
организмнің қоршаған ортамен қарым-қатынасын, ортаға
бейімделу заңдылықтарын, сондай-ақ организм деңгейінен
жоғарырақ тұрған биологиялық жүйелердің –
популяциялардың, организмдер қауымдастықтарының,
экожүйелердің, биосфераның ұйымдастырылу және қызмет
атқару заңдылықтарын зерттейтін ғылым.

3. Биоэкологиялық зерттеулер бағыты. Биоэкология бірнеше зерттеу облыстарына бөлінеді:

Аутэкология
Демэкология
Синэкология

4. Аутэкология

жеке организмдер (особь) арасындағы қарымқатынастарды оның табиғи ортасымен байлапыстыра отырып
зерттеулер жүргізеді. Жеке организмге табиғат факторлары қалай
өсер етеді, оған организм қалай жауап береді, организмдегі
морфологиялық, физиологиялық өзгерістер туралы мәселелер
қарастырылады. Нәтижесінде жеке организмнің биоэкологиялық
қасиеттері арқылы жалпы түрге, оның табиғатта алатын орнына,
рөлі мен маңызына, айнала қоршаған ортаның өзгерісі, тазалығы,
ластану деңгейі, маусымдық өзгеруі мен адамның іс-әрекеті туралы
практикалық маңызына жан-жақты сипаттама беріледі.

6. Демэкология


— бір түрге жататын организмдер (особьтар)
тобын, яғни популяцияларды оның табиғи ортасымен
байланыстыра отырып зерттеулер жүргізеді. Бір түрге жататын
организмдердің топ құрыптіршілік ету ерекшеліктері,
биологиялық қүрылымы (жас, жыныс, көбею, өлу, табиғаттағы
саны, тығыздығы, таралуы, т.б.) табиғаттағы сан мөлшерінің
реттелуі мен ауыл шаруашылығындағы маңызы
туралы мәліметтер қарастырылады.

10. Синэкология

— бірлестіктер экологиясы (биоценология) ретінде әр түрлі
түрлерге жататын популяциялар (өсімдіктер, жануарлар, микроорганизмдер) жиынтығын біртүтас организмдер деңгейінде
зерттейді. Организмдер бірлестіктерінің калыптасуы, қүрылымы,
динамикасы, қарым-қатынастар, энергия және зат алмасулар, сандық
және сапалык озгерістер, биологиялық өнімділігі мен бірлестіктердің
түрақтылығы туралы жан-жақты мәселелер қаралады.

12. Құрылымы

Биоэкология
Геоэкология
Адам
экологиясы
Әлеуметтік
экология
Қолданбалы
экология
Аутэкология
Құрлық
Қала
экологиясы
Жеке адам
экологиясы
Өнерк.


у ағзалары
Табиғатты
пайдалану

13.

Қазіргі кезде экология ғылымы көптеген
басқа да ғылымдармен тығыз байланыста
дамып, жаңа ғылым салалары мен бағыттары
пайда болуда. Мысалы, әлеуметтік экология,
өнеркәсіптік экология, геоэкология,
инженерлік экология, ауыл шаруашылығы
экологиясы, ғаламдық экология және т.б.:

14.

Әлеуметтік экология — табиғат пен қоғам арасындағы өзара карым-қатынас
заңдылықтарын "табиғат + адам + қоғам" жүйесі негізінде зерттейді.
Өнеркәсіптік экология — өнеркәсіптік нысандардың тірі ағзаларға және
қоршаған орта жағдайларына әсерін зерттейді.
Геоэкология — жер бетіндегі экожүйелердегі және биосфералық деңгейдегі
сыртқы орта құбылыстарының өзара байланысын және олардың тірі азғалармен
қарым-қатынасын зерттейді.
Ауыл шаруашылығы экологиясы — ауыл шаруашылығы салаларының сыртқы
ортамен өзара қарым-қатынасын агроценоздардың даму өзгеру заңдылықтарын
және ауыл шаруашылығы салаларының бір-біріне әсерін зерттейді.
Ғаламдық экология — биосфера деңгейіндегі, тіпті Күн жүйесіндегі әлемдік
құбылыстарды, табиғи өзгерістерді зерттейді. Мысалы, эпидемиялық аурулар,
климаттың жаппай жылынуы, азон қабатының жұқаруы, ядролық қауіп катерлер,
шөлейттенудің алдын алу, т.б.

15.


экономикалық
Экологиялық
табиғатты
пайдаланудың
үш түрі
әлеуметтік

16.

Табиғатты қорғаудың мақсаты – экологиялық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету. Ол қазіргі және болашақ ұрпақтың
салауатты өмір сүруі үшін адамның теріс іс-әрекеттерін
шектеу және табиғаттағы төтенше апаттарды болдырмау.
Оны жүзеге асыратын Қазақстан Республиксының
Конститутциясы және табиғат қорғау заңдары.
Табиғат қорғаудың негізгі бағыттарын білу әрбір
азаматтың міндеті болып саналады.

18. Олардың негізгілері мыналар:

1. Жекелеген өндіріс орындары мен өнеркәсіптерде қазіргі
заманғы ғылым мен техника жаңалықтарын пайдалану.
Өндіріске аз қалдықты немесе қалдықсыз технологияны
енгізу.
2. Экологиялық заңдардың орындалуын үнемі қадағалау.
3. Көпшілікке үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру
және экологиялық әдеп пен мәдениетті қалыптастыру.
4. Табиғи биоценоздарды сақтап қалу үшін қорықтар,
қорыққорлар, ұлттық саябақтар, табиғи ескерткіштер
ұйымдастыру.
5. Аталған шараларды жүзеге асыру әрбір азаматтың міндеті
мен борышы болып саналады. Сонда ғана біз туған
өлкеміздің табиғатын өзқалпында сақтап қалуға немесе қайта
түлетуге үлес қоса аламыз.

19. Табиғатты қорғау мен ұтымды пайдаланудың стратегиясы мен практикасы табиғатты пайдалану деп аталады. Табиғатты пайдаланудың ұтымды және


Табиғатты қорғау мен ұтымды пайдаланудың стратегиясы
мен практикасы табиғатты пайдалану деп аталады.
Табиғатты пайдаланудың ұтымды және ұтымсыз түрлерін
ажыратуға болады.
Ұтымды табиғат пайдалану –
табиғи жағдайлар мен
ресурстарын үнемдеп
пайдалануды, табиғи ортаны
қорғауды қамтамасыз ететін
әрекеттер жүйесі.
Ұтымсыз табиғат пайдалану –
керісінше табиғат ресурстарын
сарқылтады, қоршаған
ортаның сапасын
нашарлатады.
Қорыта айтқанда, табиғат
қорғау мен экология
ғылымдарының түпкі мақсаты
– табиғатты қорғау.

20.

• Қоршаған табиғи ортаның ластануы –қандай да бір экологиялық жүйеге
(биогеценозға), ондағы заттектердің айналымы мен алмасу процестерін,
энергия мен ақпарат ағынын үзетін немесе өзгертетін, аталған экожүйенің
бұзылуына әкеліп соғатын, оған тән емес жанды немесе жансыз
компоненттердің, физикалық немесе құрылымдық өзгерістердің енгізілуі.
• Ластаушы заттардың атмосфералық ауаға шығарылуы. 2009 жылы тұрақты
ластау (ҚР Статистика агенттігі) көздерінен атмосфералық ауаға шығарылған
зиянды заттар мөлшері 2,3 млн.тоннаға жеткен және соңғы он жыл бойында
тұрақты деңгейде сақталып отыр.


ғарылған 1681 мың тонна газ тәріздес
заттардың 46,4% күкіртті ангидридтің, 25,7% көмір тотығының, 12,3% азот
тотығының, 7,8% көмірсутектердің, 2,6 % ұшқыш органикалық заттардың
үлесіне тиеді.
• Ауасы лас қалалардың қатарына 11 қала жатқызылса, соның ішінде 7 қала
(Алматы, Шымкент, Өскемен, Ақтөбе, Теміртау, Қарағанды, Тараз) ластану
деңгейі жоғары қалалар.

Источник: ppt-online.org

Экологиялық медицина (орыс. Экологическая медицина) — қоршаған ортаның тікелей ауру тудыратын факторларына ерекше мән беретін, ластанған ортаның адам денсаулығына тигізер әсерін және олардың арасындағы өзара байланыстарын зерттейтін ғылыми пән. Экологиялық медицина бертінде ғана пайда болған ұғым; оның құрамына адам биологиясы менмедицина тарауларына қоса химияның, физиканың, социология ғылымдарының бөлімдері мен адамды қоршаған факторлар ретінде, олардың денсаулыққа тигізетін әсерін білу үшін әр түрлі өндірістердің технологиялары туралы мәліметтер де кіреді. Атап айтқанда, ол ластағыш заттектердің, радиациялық дозаның, тұрмыстық химияның және өндірістегі химиялықзаттектердің, қолданылатын дәрі-дәрмектің, әр түрлі төсемелердің, құрылыс материалдарының және т.б. заттектердің ауру қоздырушылық рөлін (тыныс жолдарының зақымдалуын, ісік,иммунологиялық ауруларды және т.б.) зерттейді.[1]


 

 

 

КСРО заманында  Қазақстан аумағында атом бомбалары  сынақтан өтті. Ол үшін арнайы 18 млн га жер бөлініп, Семей ядролық полигоны ашылды. Бастапқысынды адамдарға, жануарлар мен табиғатқа тікелей зардабын тигізген ашық сынақтар жасалды. Сосын оларды жер астына жасай бастады. Атом бомбаларының жарылыстары сұмдық ауыр болды. Семей маңындағы радиациялық әсер аймағында тұратын 500 мыңдай адам осы сынақтан азап шекті. 
 
1949 жылдан 1963 жылға дейін жер бетінде жасалған сынақтардың зардабы әсіресе мол болғаны рас. Бұл аймақтағы аурулардың есеп-қисабы 1990 жылға дейін мұқият жасырылып келді. Облыста онкологиялық, жүрек-қан тамыр, жүйке және психикалық аурулар саны күрт өсті. Азап шегіп, өлім құшқан адамдар қаншама. Отбасыларында кемтар балалар көбейді. Бұның өзі қазақ ұлтының келешегіне төнген зор қауіп болатын 1980 жылдардың аяғына қарай халықтың төзімі таусылып, шегіне жеткен еді.

Семей ядролық  полигонындағы сынақтардың адамдарға, қоршаған ортаға әсері 
 
Тұңғыш атомдық жарылыстың радиоактивті өнімдері аймақтың барлық елді мекендерін жауып қалды. Көрші қонған әскери объектіде не болып жатқаны туралы титімдей түсінігі жоқ жақындағы ауылдардың тұрғындары радиациялық сәуленің сұмдық дозасын алды. Халыққа сынақ туралы ескертілмеген де еді. 
 
Ядролық жарылыстар туралы халыққа 1953 жылдан бастап қана ескертіле бастады.


нда адамдар мен малды радиоактивті заттардың таралу аймағынан уақытша көшіру, оларды қарабайыр қорғаныш объектілеріне, орларға немесе кепелерге жасыру көзделді. Алайда жарылыстан кейін адамдар радиациядан былғанған жерлердегі өз үйлеріне оралып отырды. 
 
Жарылыс толқыны көптеген үйлер терезесінің шынысын ұшырып жіберген, кейбір үйлердің қабырғалары қирады. Кейінірек сынақ алдында уақытша көшірілген адамдар полигон жанындағы туған жерлеріне қайтып орала бастағанда, олардың көбісі үйінің орнын сипап қалды, не қақырап кеткен қабырғаларды көрді. 
 
Семей ядролық полигонындағы сынақтардың әсері туралы алғашқы шын да жүйелі деректер Қазақ КСР Ғылым академиясы жүргізген кең ауқымды медициналық-экологиялық зерттеулердің нәтижесінде алынды. 
 
Зерттеулерді, ғылыми экспедицияларды профессор Б. Атшабаров басқарды. 
 
 
Радиацияның адамға ықпалының механизмі қазіргі кезде едәуір жақсы парықталған. Бұл орайда ең қауіптісі – иондалатын радиацияның ықпалы гендік кодты дауасыз өзгерістерге соқтыруға мүмкін екендігі. 
 
1949 жылғы алғашқы жер бетіндегі жарылыстан бастап Семей және Павлодар облыстарының радиациялық сәулеленудің ықпалына ұшыраған басқа аумақтардың тұрғындарының арасында сырқат санының ұдайы өсіп келе жатқаны байқалады. Бұлар өкпе мен сүт бездерінің рагы, лимфогемобластоз және басқа да қатерлі ісікті патологиялары. Жалпы алғанда рак ісігі сынақтар басталғалы бері үш есе өсті. 
 
Семей полигонына жақын нақ сол аудандарда жетілуіндегі әртүрлі ауытқулар, тәндік және естік кемшіліктер әрқилы сәбилер дүниеге ерекше көп келеді. 
 
Мамангдардың айтуынша, соны бәрі нақ қысқа мерзімді және қалдықты радиацияның кесірінен болатын генетикалық мутациямен байланысты. 
 
Адамдар ғана емес, жер де азап шегеді.

ылма-жыл радионуклидтердің жинала беруі жердің құнарлығын азайтады. 
 
Жерде орасан зор микроэлементтер: темір, мыс, магний және басқа металдар әрттүрлі дәнді дақылдар адам организміне сіңеді.

 

 

 

 

 

 

Қазақтар — тумасынан  табиғатты сүйіп өскен, қоршаған ортаға үлкен ілтипатпен қараған  халық. Бұған, күні кешеге дейін, туған  өңіріміздің табиғатының таза болғандығын  айтсақ та жеткілікті сияқты. Біздің халық — "экология" деген сөзді естімей өскен ұрпақ. Бір кездерде бізді И. Мичуриннің "Адамзат табиғаттан рахым күтіп отыра алмайды, одан керектіні жеңіп алуымыз керек",- деген ұранымен оқытты. Қаһарман халқымыз тауды бұзып, тасты жарып, жерді терең қазып, өзен-көлді бұғалықтап, ел үшін біраз игі істерді жүзеге асырды. Ғылыми-техникалық революция болды. Көптеген көп тонналық өнеркәсіптер іске қосылды. Сол кездерде мұның қызығын да көрді. Өкінішке орай, ғылым мен техниканың ғаламат жетістіктері және шапшаң дамуы, адамзаттың барған сайын аш көздікпен табиғатты тонауы, биосферадағы жаратылыстың тепе-тендік заңдарын бұзды.


ылардың нәтижесінде жеріміздің ауасы тарылып, өзен-көлі бүлініп, жайылымдардың топырағы тілініп, қоршаған ортамыз көз алдымызда азып-тоза бастады. Мұның соңы азынаған желге, ащы және улы жаңбырға, ормандардың мезгілсіз қурауына, ауа райының бұзылуына, қоршаған ортаның әр түрлі улы қосылыстармен ластануына әкеліп соқтырды. Қоршаған ортадағы тепе-теңдіктер бұзылды. Адамдардың денсаулығы нашарлап аурулардың түрлері және саны көбейді. 
 
Мінеки енді осы экологиялық апаттан қалай құтылуға болады? Табиғатты қалай сауықтыруға болады. Бұл өте күрделі мәселе. Бұл үшін ең алдымен, адамдардың табиғатқа деген көзқарасын өзгертіп, дұрыстау керек, тәрбиелеу керек. Ол үшін балалар бақшаснан бастап, мектептерде, жоғары оқу орындарында, адамдардың табиғатқа, қоршаған ортаға деген көзқарасын өзгертіп, қалыптастыру керек. Қазіргі заманға сай экологиялық идеология қажет. Егер біз, жас ұрпақты кішкентай кезінен бастап табиғатты сүюге тәрбиелемесе көп нәрседен үтылатынымыз хақ. Әрбір тәрбиеші, мүғалім, маман, басшы, экология негіздерін жақсы білуі қажет. Сонда ғана, әрбір адамның миында, қанында, көз қарасында қоршаған ортаны бүлдірмеу керектігі туралы негіз қалыптасады. Адамдар сонда ғана туған өңір табиғатын қорғауда белсенділік көрсете алады. Газет-журналдарға мақала жазу, баяндама жасау, теледидардан мәліметтер беру, жазушылармен, ғалымдармен кездесулер өткізудің нәтижелері мол болады. Адамдардың көздерін, адамды табиғаттың бір бөлшегі екендігіне жеткізу өте маңызды. 
 
Экология — жаңа, жас ғылым саласы.

ған соңғы он-жиырма жылға дейін тіптен көңіл бөлінбей келген. Әбден табиғатымыз азып-тозғанда ғана, бұл ғылым саласына бет бұрдық. Енді болашақта, экология саласында білім берудің аясын кеңейте түсу қажет. Ең негізгісі, "экология" пәнін бала бақшаларынан бастап барлық мектептерде, орта және жоғарғы оқу орындарында ашылуын қамтамасыз ету қажет. Сонда ғана ертеңгі күннің белсенді табиғат корғаушыларын дайындауға мүмкіндік аламыз. 
 
Қазақстанның көптеген аудандары, бүгінгі күнде де экологиялық мүшкіл хал кешіп отыр. Қоршаған ортаны қорғау шараларына, республикамыз біршама мөлшерде мемлекеттік және орталықтандырған түрде күрделі қаржы бөліп отыр. Алайда, мұның бәрі, республиканың ұлттық табысының 1%-на де жетпейді. 
 
Табиғат корғау шараларына бөлінген қаржының 50-60%-дық игеру үлесі, Қазақстанның ірі кәсіпорындарына тиесілі. Экожүйелердегі тұрақсыздық, табиғи-шаруашылық қорларының интенсивті түрде игерілуі (мысалы тау-кен өндірісі), жер-су қорларына үсті-үстіне келіп жатқан антропогенді салмақтың жаншып езуі, қоршаған орта жағдайын барған сайын нашарлатуда. 
 
Қоршаған ортаны зиянды заттармен, техногенді қалдықтармен ластауда Қазақстанның мына кәсіпорындары ерекше "үлес қосып" отыр: Батыс Қазақстан мұнай, газ, конденсат кең орындары, Өскемен қорғасын-мырш комбинаты, Өскемен титан-магний комбинаты, Лениногор полиметалл комбинаты, Зыряновск полиметалл комбинаты, Жамбыл суперфосфат заводы, Жамбыл фосфор заводы, Балқаш тау-кен комбинаты, Жезқазған тау-кен комбинаты, Павлодар алюминий заводы, Ақтөбе хром қосылыстары мен химия заводы. Екібастұз энергетикалық кешені, Қарағанды металлургия заводы, "Фосфор" Шымкент өңдірістік бірлестігі, Шымкент қорғасын заводы, т.б. Мысалы, Қазақстанда 1988 жылы стационарлы қондырғылардан ауаға 5,4 млн. т  зиянды заттар лақтырылып тасталған, ал авто-транспорттардан шыққан улы заттардың мөлшері — 2,9 млн.т болыпты. Сонда, Қазақстандағы әрбір адамға жарты тонна өмірге қауіпті улы заттар тиесілі екен. 
 
Кейінгі кездерде  Балхаш тау-кен комбинатында өндірістен бөлініп шыққан күкірт диоксиді, түгел дерлік ауаға лақтырылып тасталып жатыр. 2001 жылғы мәліметгер бойынша Балхашта тұратын 70 мың тұрғындардың әр қайсысының басына 6 тоннадан күкірт диоксиді келеді екен. Комбинатта бұдан басқа да улы заттар, көп мөлшерде қоршаған ортаға түсіп жатыр. Осылардың салдары болу керек, Балқаш қаласындағы ағаштардың басындағы жапырақтардың түгел дерлік жоғалуы және құстардың жаппай өлуі байқалған. Жапырақтардың жоғалып кетуін, құстардң кырылып, жапырақ жейтін құрттардың көбейіп кетуімен де түсіндірілуде. Ағаш басында жапырақ жеп жүрген құрттардың көбейіп кеткенін адамдар өз көзімен көріп те жүр. 
 
Атмосфераны ластағыш заттардан бір ғана мультипликатор — қорғасын ингредиентін мысалға алайық. Қорғасын — политропты у. Оның организмдегі азғантай ғана конценфациясы, органдар мен тканьдарды, қан жүйесін, орталық нерв жүйесін, иммун жүйесін зақымдап, бүлдіреді. Қорғасынның жоғары мөлшері — Өскемен, Зыряновск, Лениногорск қалаларының атмосфералық ауа құрамында байқалады. Шашқа жасалған спектральды анализ мәліметтері бойынша, бұл қала тұрғындарында, қорғасын мөлшері ең жоғары, яғни шекті мөлшерден 6 есе көп болып шықты. Қорғасынның бірқатар мөлшерін тұрғындар су, азық-түлік өнімдері арқылы қабылдайды. Сондықтан да болар, шығыс қазақстандықтардан ақ қан ауруымен науқастанғандардың саны көбейіп отыр. Тауар күйіндегі 1 тонна қорғасын алу үшін, 1000 тонна кенді қазып өңеуге, 5 тоннаға дейін бос жынысты қазып алуға тура келеді. Қазақстан полиметалл кендеріндегі қорғасынның концентрациясы 0,32 мен 0,8 % аралығында. Бұл көрсеткіш ең бай кен көздері үшін, 1,5/2,5%. Қалдық сақтағыш қоймаларда жинақталған уақытына байланысты, өндіріс қалдықтарындағы қорғасын мөлшері 0,4%, 0,7 %, кейде 1,5 %-ға дейін жетеді. Осыған орай, бұл техногенді қалдықтар ұзақ уақыт жатқан сайын, олардағы микроэлементтер зияндылығы қоршаған орта үшін арта түсері де сөзсіз. Жалпы, бүгінгі күнге дейін, Қазақстаңдағы түсті металлургия кәсіпорындарының техногенді қалдықтарының мөлшері,  астрономиялық  цифрларға  жетіп  жығылып отыр: 9,139 млрд тонна. Республика бойынша қалдықтардың 16,5%-ы шығыс Қазақстан экожүйесінің үлесіне тисе, бір ғана "Жезқазған түсті металл" өндірістік бірлестігінде — 13,5% қалдық қордаланған (912046 млн.т), ал "Соколов-Сары-бай"өндірістік бірлестітінде қалдықтардың 42,9%-ы жинақталған. 
 
Республикадағы жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың тазалау қондырғыларының сапасы мен тиімділігі 30%-дан аспайды. Өндіріс сарқынды, шайма және қолданылған суларынының әсерінен, Ертіс, Орал т.б. өзендерінің суы, зияндылығы жөнінен нормативтік көрсеткіштерден әлдеқайда асып түседі. Өзендердегі судың өздігінен тазаруы, тек 300 километрлік жол жүріп өткен соң ғана турбулентті және ламинарлы араласулар әсерінен жүзеге аса алады. Тіпті, бұл су көздерінің "есте сақтау қабілеті" де зақымданған. Қазіргі экожүйені қалыптастыру, ғалым мен техника жетістіктерін өндіру, осы мақсаттарға қаржы жұмсау мөлшері теңізге тамған тамшыдай… 
 
Жер және минералды шикізат ресурстары, ауыл шаруашылық алқаптары, тозудың аз-ақ алдында десе де болады. Бұл айтылғандарға, үлкен аумақтардағы жер дефляциясы дәлел бола алады. Суармалы жерлердегі құнарлылықтың төмендеуі, топырақ қабатындағы гумус қабатының көз алдымызда жұқалануы, Қазақстан далаларының егіс алқаптарында жиі байқалып отырған құбылыс. Ал, табиғатта қалыңдығы 5 см гумус қабатын жинау үшін жүздеген жылдар қажет болса, аридті климатты аймақтар үшін бұл мақсатқа мыңдаған жылдар кететіні анық. Топыраққа рекультивация жасау да қымбатқа түсетін іс-шара: 1 га үшін 300 мың теңгеге дейін, кейде онан да көп шығын жұмсалады. Мұның тағы бір зияны, экожүйенің микроклиматы енді қайтып орнына келмейтін күй кешеді. 
 
Пайдалы қазбалардың ішінен, республикаға, әсіресе ең максималды экономикалық, экологиялық және әлеуметтік зиян шектіріп отырғаны полиметалл кендері, түсті металлургия, ал микроэлементтерден — қорғасын, хром оксиді, марганец және уран. Олардың басым көпшілігі, шикізат күйіңде басқа елдерге жөнелтіліп, дайын өнім мен қымбат бұймның тиімділігін солар көріп отыр. Біздің маңдайымызға әзірше жазғаны, шикізат өндіретін орындардың маңындағы зиянды қалдықтар мен бүлінген су, ауа, топырақ әсерлері.   
 
Қоршаған   ортаның,    Республикамыздағы   халықтың науқастануына тигізер әсері 60% шамасында. Ол әсіресе, тау — кен өнеркәсібі орналасқан қалаларда жоғары. Қалаларда экологиялық ахуал, соматикалық ауру түрлерінің өршуіне ықпал етуде.      
 
Арал өңірінің экологиясы, Арал қасіреті республика аумағынан асып, бүкіл планетаның бас ауруына айналып отыр. Оны сауықтыру бағатында Орталық Азиядағы бес мемлекет — Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан және Түркменстанның президенттері бірнеше рет кездесті. Мемлекет басшыларының шешімімен, Арал бассейнің қалпына келтіру жобаларына қолдау білдіру туралы шаралар айқындалды. 
 
Орта ғасырда Сейхун деп аталған Сыр өзенінің Фархад тауын жарып өтетін бір тармағына 1948 жылы Фархад ГЭС-і салынса, бертін келе, алпысыншы жылдары, Шардара ГЭС-і, мұнан басқа — Тоқтагүл, Әндіжан, Шарбақ су қоймалары пайдалануға берілді. Бұл іс — әрекеттер көптеген суару-суландыру жүйелерін іске қосуға мүмкіншілік жасады. Жол жөнекей Сырдың суын әркім әлі келгенше жырып ала берді де, ақыр аяғы бір кездері кемерінен асып, төгіле аққан лай суының жойқын күшіне қарай Сейхун аталған. Мол өзеннің жұрнағы ғана Арал теңізіне жетіп жатты. Дәл осындай күйді егіздің сыңарындай Амудария өзені де көріп жатты. Арал теңізіне негізгі суды әкеліп жатқан екі өзен жабылып, 60-шы жылдардың басында 60 текше шақырым су берсе, 1980 жылдан бастап, жылына орта есеппен, 4 текше шақырым ғана су беріп келді. Ал теңізге қажетті ылғалды беру үшін, кемінде жылына 40-45 текше шақырым су керек. Аралдың бұрынғы 66 мың шаршы шақырым су айдынынан, қазір небәрі, шамамен 25 шаршы шақырымға жуық су айдыны қалып отыр. 
 
Бір кездері арнасынан асып-тасып жатқан алып теңіз, бүгінде жыламсырап ағады. Теңіз ұлтанынан ұшқан тұзды шаң әлемнің түкпір-түкпіріне жетіп жатқаны туралы суыт хабарлар, барған сайын қатерлі де, қорқынышты сипат алып барады. Бұл проблеманың Біріккен Ұлттар Ұйымы мен басқа да мәртебелі мінбелерден қайта-қайта көтерілуі де сондықтан. 
 
Экологиялық апат аймағында отырған ел, ең алдымен, ауыз су тапшылғынм   көріп  отыр.   Теңізбен   қоса,   Арал төңірегіндегі жергілікті тұрғындарды да құтқару керек. Өйткені, елді мекендердің тек 15-20 пайызы ғана таза су ішіп отыр, ал қалған тұрғындар мемлекеттік стандартқа мүлдем қайшы келетін ауыз суды пайдалануда. Соның өзінде, ауылдық жерде, су бір адамға бір шелектен келеді. Ал, өркениетті елдерде, оның шамасы 200-400 литрге жетіп отыр. Мұның өзі түрлі жұқпалы аурулардың өршуіне, өңір халқының денсаулығына кері әсерін тигізуде. Олар, бір жағынан Арал теңізінен көтерілген тұзды тозаңның астыңда жатса, екінші жағынан Байқоңыр ғарыш аймағының қасіретін бастан өткізуде. Соның салдарынан, тұрғындар арасында жүрек, өкпе, қан қысымы, бүйрек, бауыр және басқа қауіпті аурулардың көрсеткіші республикадан да жоғары болып тұр. Мысалы, Арал аймағы орналасқан Қызылорда облысы көлемінде бір ғана туберкулез ауруымен науқастанған адамардың жалпы саны 19,5 мың. Осыған байланысты, кейінге ысыруға болмайтын нақты шара — осы өңірдің тұрғындарының хал-ахуалын жақсарту, жер асты суларын кеңінен пайдалану арқылы тұщы ауыз су жіберу, су құбырлары құрылысын жүргізу, "Көкарал" бөгеті құрылысын аяқтап, Кіші Аралды сумен толтыру. 
 
Теңіздің тартылуы салдарынан, ауаның орташа ылғалдығы 18 пайызға төмендесе, ауа райының жылы кезеңі бір айға дейін қысқарады. Бұл өлкедегі бұрынғы 3000-дай көлден қазіргі таңда 85-і қалды. Аралдықтардың қазіргі жоспары Кіші теңізді суға толтырып, оны бұрынғы қалпына келтіру. "Көкарал" бөгетінің құрылыс жұмыстарын аяқтау. Егер "Көкарал" бөгеті болмаса, Сырдария суы Үлкен теңіз тереңдіктеріне алып барып, үлкен айдынға жайылып, бостан-босқа буланып, ауаға ұшатын еді. Кіші теңіз тола бастағаннан бері, оның табиғи байлықтары да көбейе бастады. Оның болашағы баянды болу үшін, Кіші теңізге Сырдарияның суын көбірек жеткізу мәселесін түбегейлі шешу қажет. 
 
Табиғат — бізге ата-бабамыздан мұраға қалған ең қасиеттіміз. Арал өңірін экологиялық апаттан құтқару үшін көпшіліктің күші, күресі қажет. 
 
Қазақстан экологиясы үшін, Семейдегі полигон әкелген зардап-қасірет орны толмас өкініштерге ұрындырып отыр. Осы өңірде жарылған 500-ге жуық бомбаның сойқаны, адамдарды ақырзаман індетіне шалдықтырып, Жер-Ананы  осьінен тайдырын  жібере  жаздады.   Егер  жарылыс тоқтамағанда, әр сынақ табиғатқа өлшеусіз зиян әкеліп, улы 
тозаң мен аждаһа ошағы жарты әлемді ойрандап, Орта Азияны ядролық тозаңға тұншықтырып, ондағы халықттың түбіне жететін еді. Өйікені, осы полигон маңындағы қазақтардын көбі, дәрігерлердің өзі анықтай алмайтын аурулардан қырылғаны белгілі. Жарты ғасырға жуық жалғасқан атом от- 
жалын жер-суды ойрандап, неше түрлі аурулардың шығуына жол ашты. Осы залалды аймақта тұратын 1,5 миллионға жуық адам жазылмайтын дертке шалдығып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын кеселге душар болғаны жасырын емес

 

 

Экологиялық күрес — өмір үшін күрес!

Источник: www.freepapers.ru

Адамзатпопуляцасы деп ұзақ уақыт бір аумақты мекендейтін және еркін некелесетін адамдар жиынтығын айтады. Ол эколгиялық (демрграфиялық) және генетикалық тұрғыда сипатталады.

Популяцияның экологиялық сипаттамаларына оның сан мөлшері ,жас мөлшерінің ара қатынасы,жыныстық құрамы ,мекендейтін аумақ және т.б. жатады.

Адамзат популяциясы жеке адамдардан құралады,сондықтан олардың сан мөлшерін білудін манызы зор.Кез келген популяциясы сан мөлшері особьтардың туу және өлу жилігіне байланысты.өз ққұрлымын сақтау үшін популяцадағы туудың жилігі әрбір некедегі әйелге 2,5-3 баладан келуі керек. Бірақ сонғы кезде туу жиілігі әлдеқайда төмен, мысалы, Еуропада, АҚШ және Канадада – 1,9; Қазақстандағы нәрестелер туужилігі 3,0, бірақ сонғы жылдары төмендеуде. Басқа ТМД елдерінде Украина мен Молдавияда – 2,5, Армения мен Ресейде – 2,5-нан төмен, Тәжікстан, Түркменстан, Өзбекстанда -5,0. Өлім жилігіне келетін болсақ: медицинаның (микробиологияның, иммуналогияның) жетістіктеріне және әлеуметтікпозитивтікөзгерістерге байланысты,аса қауыпты инфекциялық ауруларданадамныңөлуі жилігі күрт төмендеді .Ол ауруларэпидемияларының кздесуі азайды ,мүлдем жоқ деуге де болады.Адамзат өмірінің ұзақтығы дамыған ел популяциясында орта шамамен 20жасқа ұзарады.(Кваша,1980 ж), ТМД елдерінде әрбір 10 мың адамның – 12,3-і 90 жастанжәне 0,8-і 100 жастан асқан қарттар. Туылуы жилігі азайғанымен, өлім жилігініңазаюына және өмір сүруұзақтығына байланыстыэконоикалық дамыған елдер популяциясының сан мөлшері тұрақты сақталуда .

 Адамзат популяциясықұлымының сақталу құрамындағы особьтардың жас мөлшеріне де байланысты. Сондықтан популяцадағы адамдарды репродуктивтік кезенге дейінгі ,репродукттивтіккезендегі және пострепродуктивтік кезендегілер деп топтайды. Болашақ популяцианыңқұрамын анықтаударепродуктивтік кезендегі особьтар үлкен рөл атқарады .Олар 18-20 жастан 40-45-ке деінгі адамдар .

Пререпродуктивтікжәнепострепродуктивтік кезендегілер популяцияның жалпы санына енгенімен келесі ұрпақтың фенотиптік және генотиптік құрлымын анықтай алмайды.

Популяциямедико-генетикалықбағалауда оның жыныстық құрамының манызы зор .Репродуктивтік жастағы еркекжәне әйелжынысты особтардың сандық мөлшері 1:1 қатнасындай болуы керек. Тек осы жағдайдағана еркінпаниманистікнекелесу арқылы жанұя құру мүнкін .Мысалы Ресейдегі Ивановқаласын алатын болсақ,тоқыма өндірісі жеткілікті болғандықтан бұл қалада әйелдер саны басым , ал ер адамдар аз. Сондықтан Ивановада нәрестелердің туу саны жилігі өте төмен ,популяцияныңсандық мөлшерітек көшіп келушілер нәтижесінде өседі.

Популяциядағыбасқада организімдер ,тұқым қуалап әртүрлі себептермен адам өмірінің бейімделуі төмнедейді . Генетикалық жүктіадамдар аясында бақылауға болады , оны ушқыш эволенттер дейді. Оны шамамен гаметаның тербелісі1,5-нан 2,5-ға дейін 3-тен 5зигота болады. Бұл зиготаларқартынды түрдеген арқылы ұрпақтан ұрпақаберіле береді.Осының әсерінең 15% жүкті деген организімдердүнеге келмей өледі ,3-үі туу кезінде өледі ,2-уі тууғаннаң кейін өледі ,3-уі жыныстық дамып өсууі кезіне келмей өледі.20-сы жан ұя құрмайдықалған 10%-т жан ұя бала сүйугемункіншілігіне ие бола алмайды.

Генетикалық жүктін көрнісі рецессивтіаллелдер, организімді өлімге әкелсе және де, кемтар балалар түрлі ақыл – ес ауытқуменкеледіде.Бірақ көп ұзамай оларда тіршілігін жояды.

Ғалымдардың зерттеуі бойынша Израйлдағы арабтардың некелес кезінде жан ұялар арасында туыстытық ,немесе өз бауырының қызың алып сондаи сияқты туыстық т.б. жан ұялар 4%.Осы зерттеуден ақ бәрінде айқынбайқауға болады.

Популяцияэколргиялықжәне генетикалықтұғыдан сипттағанда некелесу типініңерекшелігінекөніл бөледі . Неклесудін негізгі типтері онтогенез тақырыбында айтылады.Олардың арасынан популяцияныңпозитивтік әсер ететіні – панмиксиянемесе еркін некелесубасқа, іргелес популяцадағыособьтермен некелесуден жиірек кездеседі .

Бірақ сирек болса да ,бір популяцияособьтарыекінші популяцияаға енгіп (миграция) некелеседі , бала-шағалы болады.Осы процестін нәтижесінде аталған популяциялар арасында гендер “ағымы” жүреді .Популяциадағымиграцияның жилігі әр түрлі боладыжәне популяцианы жіктеудегі манызы зор.

 Адамзат популяциасының нгізгі түрлері:Менделдік популяциа ,демдер,изоляттар.

Менделдік популяцияның сан мөлшері өте көп,үлкен аумақты мекендейді ,еркін некелеседі.Мұндай популяция табиғатта кездеспейді деуге болады ,бұлар “идеальдық” популяциолар .

Некелесу типтеріне келетін болсақ, популяцияныңқұрлымына оптималдықететін типіпанмиксия – особьардың еркін некелесуі.

ҚОЛДАНЫЛҒАНӘДИЕБИЕТТЕР.

“Биология” Авторлары: В.Н.Ярыгин, В.И.Васильева, И.Н.Волков, В.В.Синельщиков.

Источник: baribar.kz

1957 жылғы наурызда Семей қаласында № 4 диспансер құпия медициналық мекемесі ашылды. 1965 жылы  Семей қ. № 4 диспансері № 4 туберкулезге қарсы диспансер болып өзгертілді. СССР денсаулық сақтау Министрлігінің 12.10.1989 ж.  № 570 бұйрығымен туберкулезге қарсы № 4 диспансер СССР ДМ радиологиялық диспансеріне өзгертілді. 05.05.1990 ж. СССР ДМ радиологиялық диспансері  Қаз. СССР денсаулық сақтау Министрлігі қарамағына берілді. Қаз. СССР денсаулық сақтау Министрлігінің 08.08.1991 жылғы № 403 бұйрығымен диспансер негізінде радиациялық медицина және экология институты құрылды.

Медициналық экологияҚазіргі уақытта институттың ғылыми-тәжірибелік бөлімшесі құрылымына кіреді:

  • Клиникалық радиология бөлімі;
  • Статистикалық талдау және клиникалық эпидемиологиялар бөлімі;
  • Радиоэкология және цитогенетикалық лабораториялы биологиялық дозиметрия бөлімі;
  • Қалпына келтіру жұмысы және машиналық тіркеу бөлімі;
  • Компьютерлік бағдарлама жасау бөлімі.

Медициналық экологияҒылыми зерттеудің келесі бағыттары ерекше маңызды және келешегі бар болып табылады:

  • Әр түрлі радиоэкологиялық жағдайларда сәулеленуге түскен Қазақстан халқын, Мемлекеттік автоматтандырылған медициналық тіркеуді пайдаға асыру және құру;
  • Ядролық қаруды сынаға арналған Қазақстан аумағының полигон аймақтарын бақылайтын радиоэкологиялық мониторинг, халықтың сәулелену мөлшерін реконструкциялау;
  • Сәулеленудің көлемін бағалау мен демографиялық салдарын сипаттау;
  • Онкологиялық және радиация әсерінен туындайтын аурулар бағытының ерекшелігін зерттеу;
  • Радиациялық қауіп-қатердің ұзақ мерзімді сипаттамасын когорттық зерттеулер;
  • Сәулеленген ата-анадан туғандар арасындағы әр түрлі кемістіктерді зерттеу.

Институттың клиникалық бөлімшелері:

  • жылына 73 мың. арналған консультативтік-поликлиникалық бөлім;
  • 45 төсектік реабилитациялық-стационар бөлімі.

Институттың медициналық бөлімшелерінің негізгі міндеттері болып табылады:

  • Бақылау аумақтарындағы халықты емханалық және скринингтік дәрігерлік тексерістен өткізу;
  • Радиация тудырған ауруларды емдеу және диагностиканың қазіргі заманғы әдістерін енгізу және дайындау;
  • Ионды радиация әсеріне тез бой алдыратын ауруларды зерттеу;
  • Онкологиялық және жалпы соматикалық ауруларды емдеудің қазіргі әдістерін енгізу мен дайындау.

Апсаликов Қазбек НегматовичБасшы туралы мәлімет
Басшысы- профессор Апсаликов Қазбек Негматович. 08.07.1960 ж. Алтай өлкесінің Ребриха селосында туған, жоғары білімді, балалар дәрігері. Институтты бітірген соң, Бородулиха медицина училищесінің балалар дәрігері, директоры, жалпы гигиена кафедрасының доценті, СГМИ проректоры, Қаз. ЭжРМ ҒЗИ директорының орынбасары, 21.05.2001 ж. бастап Қаз. ЭжРМ ҒЗИ директоры болып қызметтер атқарды.
Үйленген, екі ұлы бар.
Институттың ғылыми-зерттеу қызметіне басшылық жасап, ғылыми-тәжірибелік қызметтің негізгі бағыттарын анықтайды және ғылыми-зерттеу мекемелерінің арасындағы ғылыми байланысты ұйымдастырады.

Қабылдау сағаттары: күн сайын сағ. 14-тен 18-ге  дейін (демалыс күндері-сенбі, жексенбі).
Тел: 64-56-49

Источник: www.akimvko.gov.kz

5.+ Э. Геккель

2. Экология пәні нені зерттейді ?

4. + тірі организмдер мен олардың өмір сүру ортасының өзара қатынастырын

3.Экология ғылымының жаппай сипат алу кезеңі

3.+XVIII аяғы

4. Экология ғылымының жеке ғылым ретінде қалыптасу кезеңі

2.+XIX ғасырдың аяғы мен XX ортасы

5. Экология ғылымының өрлеу кезеңі

1 +XIX ғасыр

6.Экология ғылымының зерттеу нысаны:

3. +биологиялық және гоеграфиялық микро және макрожүйелер мен оның уақыт пен кеңістікке қатысты тіршілік ырғағы (динамикасы)

7. Жеке организмдер арасындағы қарым-қатынастарды оның табиғи ортасымен байланыстырып отыратын экологияның зерттеу бөлімін қалай деп аталады?

1.+аутоэкология

8. Бірлестіктер экологиясы ретінде әртүрлі түрлерге жататын популяциялар жиынтығын біртұтас организмдер деңгейінде зерттейтін экологияның зерттеу бөлімін қалай деп атайды?

4.+синэкология

9. Адам мен биосфера шегіндегі тұрақты дамудың адами жоспарларын жасап, оны жүзеге асырудың жолдарын іздестіретін экологияның бөлімін қалай деп атайды?

4.+нооэкология

10.Табиғатты қорғаудың мақсаты

2.+экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету

11. Табиғатты тиімді пайдалану дегеніміз

4.+табиғат ресурстарын пайдалану мен оны қайта түлетудің ең ұтымды әрі адамға пайдалы технологиясы

12.Б.Коммонер қалыптастырған экологияның бірінші заңдылығы

4. +барлығы бір-бірімен байланысты

13.Б.Коммонер қалыптастырған экологияның үшінші заңдылығы

5. +табиғат жақсырақ біледі

14. Бір түрге жататын организмдер тобын,яғни популяцияларды оның табиғи ортасымен байланыстырып отыратын экологияның зерттеу бөлімін қалай деп атайды?

5.+демэкология

15.Адамдардың экологиялық құқығын және экологиялық мәселелерін зерттейтін экологияның зерттеу бөлімін қалай деп атайды?

2. +адам экологиясы

16. Табиғат қорғау дегеніміз не?

4.+табиғат ресурстарын пайдалану барысында тиімді жолдарын іздеу,қайта түлету,бүліну, ластану жолдарына қарсы бағытталған халықаралық,мемлекеттік және қоғамдық іс шара

17.Табиғат қорғаудың негізгі мақсаты

4.+табиғаттың байлығын тиімді пайдалана отырып,болашақ ұрпаққа қаз қалпында жеткізу

18. Табиғатты қорғау ғылымы

4.+экология ғылымының негізгі тұжырымдарын жүзеге асыратын мемлекеттік,қоғамдық істердің жиынтығын

19. Б.Коммонер қалыптастырған экологияның екінші заңдылығы

3.+барлығы қайда болса, сонда бару керек

20.Б.Коммонер қалыптастырған экологияның төртінші заңдылығы

1. +еш нәрсе тегін берілмейді

21. Қазіргі замандағы экология нені зерттейді?

3.+организмдердің өзара қарым-қатынасын, сонымен қатар адамның ортамен байланысын

22.Медициналық экология нені зерттейді?

2. +адамның көп компонентті қоршаған әлемнің биологиялық және әлеуметтік заттармен, үнемі күрделеніп отыратын қоршаған ортамен байланысы

23. Организмге тікелей немесе жанама әсер ететін ортаның элементі немесе жеке қасиеті:

1.+Экологиялық фактор

24. Абиотикалық факторлар дегеніміз?

1.+организмдерге әсер ететін қоршаған орта жағдайларының комплекстері

25. Биотикалық факторлар дегеніміз не?

2.+ организмнің тіршілік әрекетінің басқаларына тигізетін әсері

26.Антропогендік факторлар түсінігі

3+ қоршаған ортаға тигізетін адам баласы іс әрекетінің тікелей немесе жанама әсері

27.Эдафикалық факторларға мыналар жатады:

5.+ топырақтың химиялық құрамы

28.Трофикалық қоректік байланыстар дегеніміз

2.+бір түр басқа тірі особьтармен,өлекселермен немесе олардың соңғы өнімдерімен қоректенуі

29.Экологиялық жүйеде заттар айналымы қандай байланыста жүреді?

1.+ Продуцент арқылы консументтен редуцентке;

30. Экологиялық фактордың оптимум заңының мағынасы ол:

3.+ орагинзмнің тіршілігі үшін аса қолайлы факторлардың белсенділігі

31.Экологиялық факторлардың пессимум заңы

3.+организм тіршілігіне қауіпті немес өлінуіне әкелетін аймақ

32. Ағзаны төзімділік шегіне жақындататын немесе жоғарлататын фактор :

4.+ шектеуші(лимитті)

33.Шыдамдылық (толеранттылық) заңын енгізген ғалым кім?

2. +В.Шелфорд

34.Шектеуші(лимитті) факторды енгізген ғалым кім?

2. +Ю.Либих.

35. Экологиялық валенттілік-деп

2. +факторлардың қандай да бір ауытқу диапозонына бейімделу қабілеті

36. Cтенобионтты организмге жататындар:

5.+ ортаның барлық экологиялық факторларына толеранттылығы төмен диапозон.

37. Эвриобионтты организмге жататындар:

4. +температураға толеранттылығы жоғары диапозон

Фотопериодизм –деп

1.+организмнің күн ұзақтығына реакциясы

39. Абиотикалық факторлаға не жатады?

1.+температура,қысым, радиациялық фон

40. Абиотикалық факторлаға не жатады?

1.+атмосфера,топырақтың құрамы

41. Биотикалық факторларға не жатады?

2.+ бәсекелестік,жартқыштық,паразитизм

42. Биотикалық факторларға не жатады?

4. +анабиоз,симбиоз,комменсализм

43.Антропогендік факторларға жатады?

3.+ зиянды заттардың атмосфераға шығарылуы

44.Антропогендік факторларға жатады?

5.+ топырақ қабатының бұзылуы

45. Популяция- деп:

3.+ бір түрге жататын, белгілі бір аумақты ұзақ мекен ететін, өзара еркін будандаса алатын даралар жиынтығы

46. Популяциялар алып жатқан көлеміне байланысты бөлінеді

3 +элементарлы,экологиялық,географиялық

47.Элементарлық популяция

1.+ кішігірім территорияда мекендейтін бір түрдің жиынтығы

48.Экологиялық популяция

2.+биоценозға қатысты түрлер арасындағы топтар

49.Географиялық популяция

1.+географиялық біркелкі жағдайда тіршілік ететін организмдер тобы

50.Популяцияның статикалық сипатамасына жатады?

1.+саны, тығыздығы, биомассасы,жастық,жыныстық құрылымы

51 .Популяцияның динамикалық сипатамасына жатады?

1.+экологиялық туылымы мен өлімі

52. Популяцияның негізгі биологиялық көрсеткіштерінің уақыт бойынша өзгеру сипаттамасы аталады:

4. +популяцияның динамикасы

53.Экологиялық қуыс дегеніміз:

4.+ түрдің табиғатта тіршілік ете алатындай жағдайындағы қоршаған орта факторларының жиынтығы

Источник: studopedia.ru


Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.