Құлан фото


Әр өңірдің өзі­нің тарихи мекені, көне жұр­ты болғанмен, бұл да айналып кел­генде қазақтың тарихына қа­тыс­ты құндылықтарға ұласады. Кезінде бабалардың жүріп өткен ерлік жолы, ұстанған салты мен ғұр­пы да Ұлы Даланың болмысында тұнып тұр. Күн өткен сайын Ұлы Даламыздағы тарихи ны­сандардың құндылығы артып, құ­пиясы ашылып, ғажайыбы танылып келеді. Мұның бәрі де­ ғасырлар мен дәуірлердің сабақ­тастығына ұласып, тұтас бір тарихи әлемді құрайды. 

Бүгінгі таңда қазақ даласын­дағы құнды жәдігерлерді әлем танып, мойындап үлгерді. 2014­ жылы ЮНЕСКО-ның бүкіл­әлемдік мұралар тізіміне елі­мізден сегіз тарихи-мәдени ескерт­кіштің енгізілгені белгілі. Сол ескерткіштердің бірі – Әу­лие­ата жеріндегі Құлан қала­шығы. Тарихи Құлан қалашығы бүгінгі Т.Рысқұлов ауданының маңында орналасқан. Көзге бірден шалынатын биік төбе ғасырлар қойнауынан сыр тартып тұрғандай әсер береді. Жоталардың қатпарында әлі де құпиясы ашыла қоймаған талай құндылықтардың бар екендігі сөзсіз. Бүгінгі таңда академик Карл Байпақовтың жетекшілігімен және Қазақ ғылыми-зерттеу мә­де­ниет институтының қаржы­ландыруымен Құлан қалашығы жұртында қазба жұмыстары жүргізіліп келеді. Құлан жұр­тындағы қазба жұмыстары не­гізінен 2015 жылы басталған. Бұл кезінде өте үлкен қала бол­ғандықтан, бүгінгі қазба жұ­мыстарының да ауқымы кең. 


Құлан фото
Құлан қалашығының орнына барғанымызда, археологтардың қарқынды жұмысының үстінен түстік. Әуелі археологиялық жа­сақ басшысы Серік Ақылбек бізді Құлан қала жұртының тарихымен таныстырды. Сонымен қатар, қалашықтың бүгінгі таңдағы ашылған құндылығын да әңгімелеп берді. «Біз Құлан қала жұртының қазба жұмыстарын оның орталық бөлігінен баста­дық. Бұл жерде бүгінде үш қала құры­лысы анықталды. Оның жо­ға­рғы қабаты XVII-XVIII ға­сырларға жататын зират. Жалпы, Ислам дінінде адамды биік жерге жерлеу дәстүрі бар ғой. Сондықтан да бұл жерде Ислам дінін қабылдаған адамдар болған болуы мүмкін деген болжам бар. Ал қалашықтың екінші құрылыс қабаты ХІ-ХІІ ғасырлардағы Қарахан дәуіріне жатады. Бүгінде сол дәуірдің адамдарының тұрғын үй орындарының бөлмелері ашылды. Ал үшінші қабатын біз хан сарайы деп болжап отырмыз. Бұл жерде ғибадатхана болған. Бұл жер жекелеген екі бөлмеден тұрады. Сол екі бөлменің сол­түстік-батыс бөлігінде ұзынша кел­ген дәлізді бөлме бар.

ғибадатхананың қабырғалары ақ бояумен сырланған да, сырланған қабырғаларға түрлі бейнелер салынған. Сондай-ақ бұл жерде адамдардың бейнелері мен жауынгерлік киім киген, тұлпарға мініп қолына қылыш ұстаған адамдардың суреттері бар», дейді археолог Серік Шәймерденұлы. 
Ал сызба түрінде қабырға­лар­ға салынған тазы иттер мен құстардың суреттері де ежелгі заманның сурет өнерінен хабар береді. Археологтардың айтуынша, бұлардың барлығы да ғылыми тұрғыдан зерттеліп, зерделенген дүниелер екен. Ал ғибадатхананың солтүстік-шығыс қабырғасы мен оңтүс­тік-батыс қабырғасы саздан­ жасалған ою-өрнектермен безен­діріліпті. Бір таңқаларлығы, бұл­ өрнектердің ешқайсысы да бір-­біріне мүлдем ұқсамайды. Сон­дай-ақ қабырғалардың астың­ғы және үстіңгі бөліктеріне жү­­­­зім­дер мен жапырақтардың бейнелері салынған. «Біздің болжауымызша, хан бөлмесіндегі сыпаларға хан төңірегіндегі адамдар баспалдақ арқылы көтеріліп шығатын болған. Ал бөлменің солтүстік-шығыс бөлігіндегі сыпа қалған бөліктердегі сы­паларға қарағанда төмендеу. Ендігі болжам бойынша, бұл жер­де ханның уәзірлері отыратын болған. Жалпы, сыпа деген ескі қазақ үйлердегі адам отыратын орын. Сондай-ақ мұнда бөлмені жарықтандыру мақсатында шам қою үшін әзір­ленген ойықшалар жасалған. Қаз­ба барысында бұл мақсатта пай­даланған құнды жәдігерлер де табылды. Енді екі айға жос­парланған жұмыс барысында Құлан қалашығының екінші құ­рылыс қабаты ашылу үстінде. Алдағы уақыттарда ғылыми жаңалық болады. Мақсатымыз 2015 жылы анықталған орын­дардың жалғасын тауып, қазба жұмыстарын одан әрі жүргізу болып отыр. Сондай-ақ бұл жерді келешекте өңір туризмін дамыту үшін ашық аспан астындағы мұражайға айналдыру мақсаты да тұр. Егер бұл жұмыстар аяқ­талатын болса, ежелгі Құлан қа­ла­шығына туристер келіп, тарихи орындарымызды тамашалайтын болады», дейді археолог Қуаныш Шоқаев. 


Бүгінгі таңда бұл жерде бір­ша­ма жұмыс атқарылғанымен, қазба жұмыстарының нақты қай жылы аяқталатыны белгісіз. Се­бе­бі күн сайын қалашықтан құн­ды жәдігерлердің бөліктері та­бы­луда екен. Мәселен, бұл жер­ден табылған асүйлік тұр­­мыста пайдаланған ыдыстар, тандырлардың бөліктері, құмы­ралар, леген түрінде жасал­ған дастарқандардың бөліктері де ұлттық тарихымызды ба­йыт­қан дүниелер. Сондай-ақ қазба барысында оншақты адам­ның сүйектері табылып, олар мұсылмандық жолымен қай­та жерленген екен. Бүгінге дейін табылған жәдігерлер то­лықтай зерттеуден өтіп, Астана қаласындағы еліміздің Ұлттық музейіне тапсырылыпты. Енді ар­хеологтар бұл жәдігерлер ал­дағы уақыттарда Жамбыл об­лыстық тарихи-өлкетану му­зейіне және республикалық дең­гейдегі «Ежелгі Тараз» қорық-мұ­ражайына қайтарылуы мүмкін екенін айтып отыр.

Жалпы, жазба тарихи деректерде Құлан қалашығы ХІІІ ғасырдың бас кезіндегі ескерткіш кешен екені айтылады.


не қаланы археологиялық тұрғыдан зерттеу ХІХ ғасырда В.Бартольдтан басталған. Сон­дай-ақ қалашық аумағына ал­ғашқы археологиялық қазба жұ­мыстарын 1936 жылы КСРО Ғылым акаде­миясының Қа­зақ бөлімшесі мен Жетісу ар­хео­логиялық экспедициясы жүр­гізген. Сол кездегі қаз­ба жұ­мыстары нәтижесінде VII ғасырдың бірінші жартысына жататын жазба деректер табылған. Бүгінгі қазба жұмыстары да Құ­лан қалашығының әлі талай құн­дылығын аша түсетіні сөзсіз.

Хамит ЕСАМАН,
«Егемен Қазақстан» 

Жамбыл облысы

Источник: egemen.kz

По окрасу кулан больше напоминает лошадь Пржевальского, так как обладает шерстью бежевого цвета, которая светлее на морде и в районе живота. Тёмная грива тянется по всему позвоночнику и имеет достаточно короткий и жесткий ворс. Шерсть летом короче и прямее, к зиме они становятся более длинными и вьющимися. Хвост тонкий и короткий, имеющий своеобразную кисточку на конце.

Общая длина кулана досягает 170-200 см, высота от начала копыт до конца туловища — 125 см, вес зрелой особи колеблется от 120 до 300 кг. Кулан крупнее обычного осла, но меньше лошади. Ещё одной его отличительной чертой являются рослые уши продолговатой формы и массивная голова. При этом ноги у животного достаточно узкие, а копыта — вытянутые.

Құлан фото


Куланы травоядные животные, стало быть, питаются растительной пищей. К еде они не прихотливы. Очень общительные в родной среде обитания. Любят компании других куланов, но к остальным относятся с осторожностью. Жеребцы ревностно защищают своих кобыл и жеребят. К сожалению более половины потомства куланов погибает, не достигнув даже половой зрелости, то есть двух лет. Причины разные — это и хищники, и недостаток питания.

Часто взрослые самцы объединяются для того, чтобы противостоять волкам, отбиваясь копытами. Однако основным средством защиты куланов от хищников является скорость, которая, подобно скаковым лошадям, может достигать 70 км в час. К сожалению, их скорость меньше скорости полёта пули, которая часто укорачивает жизнь этим прекрасным животным. Несмотря на то, что куланы являются охраняемым видом, браконьеры часто охотятся на них из-за ценной шкуры и мяса. Фермеры же просто отстреливают их, дабы избавиться от лишних ртов, поедающих растения, которыми могли насытиться домашние животные.

Құлан фото

Таким образом, продолжительность жизни куланов в дикой природе составляет всего 7 лет. В неволе этот период увеличивается в два раза.


Азиатские дикие ослы и лошади Пржевальского первоначально населяли степные, полупустынные и пустынные районы, но лошади Пржевальского вымерли в дикой природе, а куланы исчезли в начале 20-го века, за исключением небольшой популяции в Туркменистане. С тех пор эти животные находятся под охраной.

Бухарский селекционный центр (Узбекистан) был создан в 1976 году для реинтродукции и сохранения видов диких копытных. В 1977-1978 годах в заповедник было выпущено пять куланов (два самца и три самки) с острова Барса-Кельмес в Аральском море. В 1989-1990 годах группа увеличилась до 25-30 особей. В то же время на территорию было привезено восемь лошадей Пржевальского из московского и петербургского зоопарков.

В 1995-1998 годах был проведён анализ поведения того и другого вида, который показал, что куланы более приспособлены к условиям полупустыни (перейти в статью «Животные пустынь и полупустынь).

Құлан фото

Таким образом, благодаря слаженным действиям узбекских селекционистов, сегодня куланов можно встретить не только на просторах заповедника Узбекистана, но и в северной части Индии, Монголии, Иране и Туркменистане.


Источник: ECOportal.info

Тengrinews.kz еліміздегі атауы ерекше елді мекендерге арналған циклдық материалдарын жалғастырады. Бұл жолы Ақыртас пен Құлан атаулары қайдан шыққанына, оның аңызы мен қызық деректеріне тоқталамыз.

VIII — X ғасырларда салынған

Тарихи деректерге сүйенсек, Тараз қаласынан шығысқа қарай 40 шақырым жерде орналасқан Ақыртас туралы XIII ғасырдың басында осы өңірге келген қытайлық саяхатшы Чан-Чунь алғаш рет жазған екен. Ол өз жазбаларында «Жол бойында тастан тұрғызылған қалаға тап болдық. Қызыл түсті тастан қаланыпты. Ежелгі әскери қоныс мекенінің белгілері байқалады» деп жазыпты.

Айта кетейік, Ақыртас ЮНЕСКО Бүкіләлемдік мұраларының және Жамбыл облысындағы киелі орындардың тізіміне енген, мыңдаған жыл бойы тарихшыларды қызықтырып, туристерге тартымды орындардың бірі болып саналады.

Неге Ақыртас деп аталып кеткен?

 

Тарихи деректерге сүйенсек, осыдан бірнеше ғасыр бұрын бір хан жан-жақтан шеберлерді жинап, қамал салғызбақ болған. Ол ханның жалғыз ұлы болған екен. Ерке ұлы қайта-қайта келіп ханның мазасын ала берген көрінеді. Содан күндердің бір күнінде әкесі баласына дауыс көтеріп, баласы оған ренжіп, үйден кетіп қалады. Кейін үйдегілер оны іздестіре бастаған. Сонда жақын маңда жүрген жұмысшылар «балаңыз анау тастың үстінде тұрған» деп, жоғары жақта тұрған үлкен тасты көрсеткен. Сол тас жаққа жеткен соң ол жақтағылар «анау тастың үстінде тұрған» деп, ар жағында биікте тұрған тасты айтқан.


Жолыққанның барлығы ханға осылай жөн сілтеп, жоғары өрлей беріпті. Биік қырға шыққанда бір жұмысшы анау ақырғы тастың үстінен көргенін айтыпты. Хан ақырғы тасқа барып та ұлын таппапты. Кейіннен жұрт сол жерді «Ақыртас» деп атап кеткен екен.

Құлан фото

Бірақ басқа дереккөздерге сүйенсек, құрылыс материалдары тас және пішімі малға шөп салатын ақырға ұқсас болуына байланысты Ақыртас деп аталған дейді. 

Ал тағы бір аңызда Ақыртас атауының басқа себебі болғаны айтылады.

«Ерте кезде Ақыртас жұртшылығына қауіп төніп, дұшпандары шабуыл жасапты. Сол кезде көзі жасқа толған халық құдайдан «жау аузында кеткенше, тасқа айналдыра көр» деп жалынып-жалбарынған деседі. Құдай көпшіліктің тілегін қабыл етіп, оларды мал-мүлкі, үй-жайымен бірге тасқа айналдырып жіберген екен. Бүгінгі қалған тастар осы халықтың ескерткіші деседі».

Құлан фото

Құлан — Ұлы Жібек жолындағы ірі мәдени-сауда орталық

Құлан Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданында Қырғыз Алатауының бойында орналасқан. Құланда алғашқы археологиялық қазба жұмыстарын 1936 жылы КСРО Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесі мен Жетісу археологиялық экспедиция жетекшісі А.Н. Бернштам жүргізген.


Тарихқа үңілсек, Құлан жайлы VII ғасырдың 1-жартысында айтыла бастайды. Араб географы әл-Мақдиси «Құлан — бекініс қала, онда мешіт бар» деп жазған екен. Сондай-ақ, Құланның орта ғасырларда Ұлы Жібек жолындағы ірі мәдени-сауда орталығы болғаны айтылады.

Құлан фото

Источник: tengrinews.kz

Әр өңірдің өзі­нің тарихи мекені, көне жұр­ты болғанмен, бұл да айналып кел­генде қазақтың тарихына қа­тыс­ты құндылықтарға ұласады. Кезінде бабалардың жүріп өткен ерлік жолы, ұстанған салты мен ғұр­пы да Ұлы Даланың болмысында тұнып тұр. Күн өткен сайын Ұлы Даламыздағы тарихи ны­сандардың құндылығы артып, құ­пиясы ашылып, ғажайыбы танылып келеді. Мұның бәрі де­ ғасырлар мен дәуірлердің сабақ­тастығына ұласып, тұтас бір тарихи әлемді құрайды. 

Бүгінгі таңда қазақ даласын­дағы құнды жәдігерлерді әлем танып, мойындап үлгерді.


14­ жылы ЮНЕСКО-ның бүкіл­әлемдік мұралар тізіміне елі­мізден сегіз тарихи-мәдени ескерт­кіштің енгізілгені белгілі. Сол ескерткіштердің бірі – Әу­лие­ата жеріндегі Құлан қала­шығы. Тарихи Құлан қалашығы бүгінгі Т.Рысқұлов ауданының маңында орналасқан. Көзге бірден шалынатын биік төбе ғасырлар қойнауынан сыр тартып тұрғандай әсер береді. Жоталардың қатпарында әлі де құпиясы ашыла қоймаған талай құндылықтардың бар екендігі сөзсіз. Бүгінгі таңда академик Карл Байпақовтың жетекшілігімен және Қазақ ғылыми-зерттеу мә­де­ниет институтының қаржы­ландыруымен Құлан қалашығы жұртында қазба жұмыстары жүргізіліп келеді. Құлан жұр­тындағы қазба жұмыстары не­гізінен 2015 жылы басталған. Бұл кезінде өте үлкен қала бол­ғандықтан, бүгінгі қазба жұ­мыстарының да ауқымы кең. 

Құлан фото
Құлан қалашығының орнына барғанымызда, археологтардың қарқынды жұмысының үстінен түстік. Әуелі археологиялық жа­сақ басшысы Серік Ақылбек бізді Құлан қала жұртының тарихымен таныстырды. Сонымен қатар, қалашықтың бүгінгі таңдағы ашылған құндылығын да әңгімелеп берді. «Біз Құлан қала жұртының қазба жұмыстарын оның орталық бөлігінен баста­дық. Бұл жерде бүгінде үш қала құры­лысы анықталды. Оның жо­ға­рғы қабаты XVII-XVIII ға­сырларға жататын зират. Жалпы, Ислам дінінде адамды биік жерге жерлеу дәстүрі бар ғой. Сондықтан да бұл жерде Ислам дінін қабылдаған адамдар болған болуы мүмкін деген болжам бар. Ал қалашықтың екінші құрылыс қабаты ХІ-ХІІ ғасырлардағы Қарахан дәуіріне жатады. Бүгінде сол дәуірдің адамдарының тұрғын үй орындарының бөлмелері ашылды. Ал үшінші қабатын біз хан сарайы деп болжап отырмыз. Бұл жерде ғибадатхана болған. Бұл жер жекелеген екі бөлмеден тұрады. Сол екі бөлменің сол­түстік-батыс бөлігінде ұзынша кел­ген дәлізді бөлме бар. Ал ғибадатхананың қабырғалары ақ бояумен сырланған да, сырланған қабырғаларға түрлі бейнелер салынған. Сондай-ақ бұл жерде адамдардың бейнелері мен жауынгерлік киім киген, тұлпарға мініп қолына қылыш ұстаған адамдардың суреттері бар», дейді археолог Серік Шәймерденұлы. 
Ал сызба түрінде қабырға­лар­ға салынған тазы иттер мен құстардың суреттері де ежелгі заманның сурет өнерінен хабар береді. Археологтардың айтуынша, бұлардың барлығы да ғылыми тұрғыдан зерттеліп, зерделенген дүниелер екен. Ал ғибадатхананың солтүстік-шығыс қабырғасы мен оңтүс­тік-батыс қабырғасы саздан­ жасалған ою-өрнектермен безен­діріліпті. Бір таңқаларлығы, бұл­ өрнектердің ешқайсысы да бір-­біріне мүлдем ұқсамайды. Сон­дай-ақ қабырғалардың астың­ғы және үстіңгі бөліктеріне жү­­­­зім­дер мен жапырақтардың бейнелері салынған. «Біздің болжауымызша, хан бөлмесіндегі сыпаларға хан төңірегіндегі адамдар баспалдақ арқылы көтеріліп шығатын болған. Ал бөлменің солтүстік-шығыс бөлігіндегі сыпа қалған бөліктердегі сы­паларға қарағанда төмендеу. Ендігі болжам бойынша, бұл жер­де ханның уәзірлері отыратын болған. Жалпы, сыпа деген ескі қазақ үйлердегі адам отыратын орын. Сондай-ақ мұнда бөлмені жарықтандыру мақсатында шам қою үшін әзір­ленген ойықшалар жасалған. Қаз­ба барысында бұл мақсатта пай­даланған құнды жәдігерлер де табылды. Енді екі айға жос­парланған жұмыс барысында Құлан қалашығының екінші құ­рылыс қабаты ашылу үстінде. Алдағы уақыттарда ғылыми жаңалық болады. Мақсатымыз 2015 жылы анықталған орын­дардың жалғасын тауып, қазба жұмыстарын одан әрі жүргізу болып отыр. Сондай-ақ бұл жерді келешекте өңір туризмін дамыту үшін ашық аспан астындағы мұражайға айналдыру мақсаты да тұр. Егер бұл жұмыстар аяқ­талатын болса, ежелгі Құлан қа­ла­шығына туристер келіп, тарихи орындарымызды тамашалайтын болады», дейді археолог Қуаныш Шоқаев. 

Бүгінгі таңда бұл жерде бір­ша­ма жұмыс атқарылғанымен, қазба жұмыстарының нақты қай жылы аяқталатыны белгісіз. Се­бе­бі күн сайын қалашықтан құн­ды жәдігерлердің бөліктері та­бы­луда екен. Мәселен, бұл жер­ден табылған асүйлік тұр­­мыста пайдаланған ыдыстар, тандырлардың бөліктері, құмы­ралар, леген түрінде жасал­ған дастарқандардың бөліктері де ұлттық тарихымызды ба­йыт­қан дүниелер. Сондай-ақ қазба барысында оншақты адам­ның сүйектері табылып, олар мұсылмандық жолымен қай­та жерленген екен. Бүгінге дейін табылған жәдігерлер то­лықтай зерттеуден өтіп, Астана қаласындағы еліміздің Ұлттық музейіне тапсырылыпты. Енді ар­хеологтар бұл жәдігерлер ал­дағы уақыттарда Жамбыл об­лыстық тарихи-өлкетану му­зейіне және республикалық дең­гейдегі «Ежелгі Тараз» қорық-мұ­ражайына қайтарылуы мүмкін екенін айтып отыр.

Жалпы, жазба тарихи деректерде Құлан қалашығы ХІІІ ғасырдың бас кезіндегі ескерткіш кешен екені айтылады. Көне қаланы археологиялық тұрғыдан зерттеу ХІХ ғасырда В.Бартольдтан басталған. Сон­дай-ақ қалашық аумағына ал­ғашқы археологиялық қазба жұ­мыстарын 1936 жылы КСРО Ғылым акаде­миясының Қа­зақ бөлімшесі мен Жетісу ар­хео­логиялық экспедициясы жүр­гізген. Сол кездегі қаз­ба жұ­мыстары нәтижесінде VII ғасырдың бірінші жартысына жататын жазба деректер табылған. Бүгінгі қазба жұмыстары да Құ­лан қалашығының әлі талай құн­дылығын аша түсетіні сөзсіз.

Хамит ЕСАМАН,
«Егемен Қазақстан» 

Жамбыл облысы

Источник: egemen.kz


Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.